Curtailing art is wrong : કોંગ્રેસ નેતા પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રા અને રોબર્ટ વાડ્રાના પુત્ર કલાકાર અને ફોટોગ્રાફર રૈહાન વાડ્રાએ ગુરુવારે બિકાનેર હાઉસ દ્વારા તેમના પ્રદર્શનમાંથી તાજેતરના દિલ્હી વિરોધ પ્રદર્શનોના 75 ફોટોગ્રાફ્સ દૂર કરવા બદલ ટીકા કરી હતી અને પ્રશાસન પર કલાત્મક સ્વતંત્રતા પર કાપ મૂકવાનો આરોપ લગાવ્યો હતો.
રૈહાને આરોપ લગાવ્યો હતો કે બિકાનેર હાઉસ વહીવટીતંત્રે બે રૂમમાં 75 ફોટોગ્રાફ્સ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો, તેમના રાજકીય સંદર્ભ અને બુકિંગ નીતિનો ઉલ્લેખ કરીને, પ્રદર્શનનું લેઆઉટ અગાઉથી પ્રાપ્ત થયું હોવા છતાં.
દૂર કરવાથી બે રૂમ મોટાભાગે ખુલ્લા પડી ગયા, કલાકારે કહ્યું કે આ સંગ્રહ દિલ્હીમાં તાજેતરના વિરોધ પ્રદર્શનોના ફોટોગ્રાફ્સને બદલે તેમના ત્રણ વર્ષના કાર્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
“મને લાગે છે કે કલા પર કોઈપણ પ્રકારનો કાપ મૂકવો ખોટો છે,” રૈહાને ઇન્ડિયા ટુડેને જણાવ્યું હતું, દલીલ કરી હતી કે મોટી સંખ્યામાં ફોટોગ્રાફ્સ ફક્ત એટલા માટે દૂર કરવા કે તેમને વાંધાજનક માનવામાં આવે છે તે એક સાંસ્કૃતિક સંસ્થા માટે અસ્વીકાર્ય છે.
“નો આઈડિયા ઈઝ ફાઇનલ” શીર્ષક હેઠળ, આ પ્રદર્શન તેમના ત્રણ વર્ષના ફોટોગ્રાફિક કાર્યને એકત્ર કરે છે, જેમાં શેરી ફોટોગ્રાફી, યુવા ચળવળો અને દિલ્હીમાં તાજેતરના વિરોધ પ્રદર્શનોની છબીઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ શોમાં ૧૦૦ થી વધુ ફોટોગ્રાફ્સ અને કલાકૃતિઓ છે, પરંતુ બે રૂમના ૭૫ ફોટોગ્રાફ્સનો વહીવટીતંત્ર દ્વારા વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.
Curtailing art is wrong : પ્રદર્શન પહેલાની ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરતા, રાયહાને કહ્યું કે તેમણે ૧૫ ઓક્ટોબરે બિકાનેર હાઉસ સાથે લેઆઉટ શેર કર્યો હતો અને વહીવટીતંત્ર તરફથી તેમને સ્વીકૃતિ મળી હતી.
જોકે, ૨૦ ઓક્ટોબરે પ્રદર્શન ખુલવાના થોડા કલાકો પહેલા જ તેમને જાણ કરવામાં આવી હતી કે કેટલાક ફોટોગ્રાફ્સ સ્થળની બુકિંગ નીતિનું ઉલ્લંઘન કરી શકે છે.
“મેં કહ્યું હતું કે હું આમાંથી કોઈ પણ ફોટોગ્રાફ્સ દૂર કરવા તૈયાર નથી, પરંતુ જો તમને ખરેખર કોઈ સમસ્યા હોય, તો તમે મને લેખિતમાં આપી શકો છો અને સમજાવી શકો છો કે તમને કયા ફોટાથી સમસ્યા છે અને શા માટે. પછી આપણે ચર્ચા કરી શકીએ છીએ, કદાચ હું થોડા બદલીશ,” તેમણે કહ્યું.
રાયહાને કહ્યું કે વહીવટીતંત્રે ૨૧ ઓક્ટોબરના રોજ બપોરે ૨ વાગ્યા સુધી કોઈ જવાબ આપ્યો ન હતો, જ્યારે તેમને કહેવામાં આવ્યું કે ફોટોગ્રાફ્સ દૂર કરવા પડશે. મુખ્ય નિવાસી કમિશનરે ત્યારબાદ તેમને કહ્યું કે ભારત અને દિલ્હીમાં જે બન્યું હતું તે જોતાં, છબીઓનો સમય અને સંદર્ભ, કૃતિઓને રાજકીય સ્વભાવનું બનાવે છે અને તેથી સ્થળની નીતિની વિરુદ્ધ છે, તેમણે યાદ કરાવ્યું.
Curtailing art is wrong : આ તર્ક પર સવાલ ઉઠાવતા રૈહાને કહ્યું કે, કોઈ કલાકૃતિની આસપાસના રાજકીય સંદર્ભના આધારે તે પ્રદર્શિત થઈ શકે કે નહીં, તે નક્કી ન થવું જોઈએ.
તેમણે જણાવ્યું કે બપોરે લગભગ ૩:૩૦ વાગ્યે વહીવટીતંત્રે ચેતવણી આપી હતી કે જો સાંજે ૪ વાગ્યા સુધીમાં તસવીરો હટાવવામાં નહીં આવે, તો પ્રદર્શન રદ કરવામાં આવશે અને ઈમારતને સીલ કરી દેવામાં આવશે.
પ્રદર્શનના ઉદ્ઘાટનને ગણતરીના કલાકો જ બાકી હતા ત્યારે, રૈહાન અને તેમની ટીમે શરૂઆતમાં તસવીરોને ફેરવી નાખી, જેથી ફ્રેમની પાછળનો ભાગ મુલાકાતીઓ તરફ રહે. જોકે, અધિકારીઓએ આગ્રહ કર્યો કે તસવીરોને સંપૂર્ણપણે હટાવીને સંગ્રહસ્થાનમાં (સ્ટોરેજમાં) મૂકી દેવી જોઈએ.
રૈહાન માટે આ વિવાદ ખાસ કરીને નિરાશાજનક હતો કારણ કે ‘બીકાનેર હાઉસ’ તેમના કામ માટે એક નિયમિત સ્થળ રહ્યું હતું. તેમણે કહ્યું કે તેમણે ૨૦૨૧માં ત્યાં તેમનું પહેલું પ્રદર્શન યોજ્યું હતું અને ત્યારથી લગભગ દર વર્ષે તેઓ ત્યાં પાછા ફર્યા હતા.
તેમણે કહ્યું કે તેઓ આ સ્થળને એક એવી જગ્યા માનતા હતા જ્યાં કલાકારો વિષયની પરવા કર્યા વિના, મુક્તપણે પોતાનું કામ રજૂ કરી શકે અને અભિવ્યક્તિ કરી શકે.
તેમણે કહ્યું, “જો કોઈ કૃતિમાં ખૂબ જ સ્પષ્ટપણે રાજકીય બાબતો હોય, સૂત્રો લખેલા હોય, અથવા કોઈ કલાકૃતિમાં નગ્નતા દર્શાવવામાં આવી હોય, તો તે હું સમજી શકું છું. પરંતુ કોઈને વાંધાજનક લાગી શકે તેવા કારણસર એકસાથે ૭૫ તસવીરો હટાવી દેવી, તે યોગ્ય નથી.”
રૈહાને દલીલ કરી કે કોઈ સાંસ્કૃતિક સંસ્થા કલાને સમર્થન આપવાનો દાવો ન કરી શકે, જો તે કલાકારોને તેમનું કામ પ્રદર્શિત કરવાની સ્વતંત્રતા પર પ્રતિબંધ મૂકતી હોય.
તેમણે કહ્યું, “જો તમે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને મર્યાદિત કરતા હો, તો તમે તમારી જાતને સાંસ્કૃતિક સંસ્થા કે કલા ક્ષેત્રના હિતધારક (સ્ટેકહોલ્ડર) ગણાવી શકતા નથી.”
તેમણે એવો પણ સવાલ ઉઠાવ્યો કે શું સત્તામાં કયો રાજકીય પક્ષ છે તે ધ્યાનમાં લીધા વિના આ જ ધોરણો લાગુ કરવામાં આવશે? તેમણે દલીલ કરી કે માત્ર એટલા માટે કલાકૃતિ ન હટાવવી જોઈએ કે સરકારમાં બેઠેલા લોકો તેના વિષયવસ્તુ સાથે અસંમત છે.
Curtailing art is wrong : આ અવરોધ છતાં, રૈહાને કહ્યું કે તેઓ નથી ઈચ્છતા કે તેમના અને તેમની ટીમના મહિનાઓની મહેનત બાદ આખું પ્રદર્શન રદ થાય. વહીવટીતંત્રને વાંધાજનક લાગતી તસવીરો ધરાવતા બે રૂમ ખાલી કરી દેવામાં આવ્યા છે, જ્યારે બાકીનું પ્રદર્શન રવિવાર સુધી આયોજન મુજબ ચાલુ રહેશે.
તેમણે જણાવ્યું કે તેઓ દિલ્હીમાં અન્ય કોઈ સ્થળ શોધી રહ્યા છે જ્યાં આગામી એક મહિના દરમિયાન હટાવવામાં આવેલી તસવીરો પ્રદર્શિત કરી શકાય. આ પ્રદર્શન ડિસેમ્બરમાં બેંગલુરુ પણ જવાનું છે, જ્યાં આ કલાકૃતિઓ પ્રદર્શિત કરવામાં આવશે. આ વસ્તુઓ હટાવી લેવાને કારણે બિકાનેર હાઉસ સ્થિત CCA બિલ્ડિંગની પ્રદર્શન જગ્યામાં ખાલી જગ્યાઓ સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. પહેલા માળે આવેલા બે રૂમ લગભગ ખાલી છે અને લાલ રંગની દીવાલો પર હજુ પણ ખીલીઓ દેખાય છે, જ્યાં પહેલાં તસવીરો લટકાવવામાં આવી હતી. બાકીની ખાલી દીવાલો પર બંધારણની પ્રસ્તાવનાની નકલો મૂકવામાં આવી હતી.
બિકાનેર હાઉસના એક અધિકારીએ આ અંગે ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને જણાવ્યું હતું કે તેમને તેમ કરવાની સત્તા નથી.
પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રાએ આ પગલાને હાસ્યાસ્પદ ગણાવ્યું
આ વિવાદ પર પ્રતિક્રિયા આપતા, કોંગ્રેસ નેતા પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રાએ તેમના પુત્રની તસવીરોનો બચાવ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે તેમાં કંઈપણ અપમાનજનક નથી અને તે માત્ર ઘટનાઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરે છે.